دلالت‌های مطالعۀ پدیده‌های رفتاری/ اجتماعی به مثابۀ پدیده‌های طبیعی در قرآن کریم

آن‌چه در پی می‌آید، الهام گرفته شده از گزارۀ دانشمند فرهیخته، دکتر محمّدمهدی طهرانچی پیرامون موضوع است.

دلالت‌پژوهی در علوم انسانی و اجتماعی، اوّلین بار توسّط دکتر حسن دانایی‌فرد (1395) پیشنهاد شده است. در دلالت‌پژوهی برایشی، به محقّق اجازه داده می‌شود دلالت‌های مترتب بر موضوع مورد بحث را بدون یک چارچوب مفهومی از پیش تعریف شده شکل دهد.

سؤال کلیدی مهم در پژوهش‌های دلالت‌پژوهی آن است که این رشته، فلسفه، چارچوب، نظریه، مدل، یا ایدۀ قدیمی یا جدید چه حرفی برای حوزۀ مطالعاتی مدّنظر یا موضوعی خاص درون حوزۀ مطالعاتی مدّنظر دارد؟ در این گفتار، سؤال کلیدی آن است که در کلام نورانی قرآن کریم، چه چارچوب خاصّی جهت مطالعۀ پدیده‌های رفتاری و اجتماعی وجود دارد؟

پس از آن، پژوهشگر دلالت‌های مربوطه را تحریر می‌کند. احصای دلالت‌ها در دو حالت ممکن است انجام شود. دلالت‌هایی که نخستین بار توسط پژوهشگر احصا می‌شود و دلالت‌هایی که ممکن است به وسیلۀ پژوهشگر قبض و بسط یا تدقیق شود.

یکی از چارچوب‌های بنیادین مطروح در قرآن کریم درخصوص مطالعۀ پدیده‌های رفتاری و اجتماعی، رهنمونی پروردگار به پدیده‌های طبیعی از حیث شباهت و ظرفیت معانی آن پدیده‌های طبیعی جهت ادراک بهتر انسان است؛ لذا مجموعه‌ای از دلالت‌های پدیده‌های رفتاری و اجتماعی به مثابۀ یک پدیدۀ طبیعی در آیات قرآن کریم احصا و ارائه شده است.

نگارۀ زیر، مجموعه‌ای از دلالت‌ها را نشان می‌دهد که با تکیه بر متن آیۀ شریفه و ترجمۀ آن، پدیده‌های رفتاری و اجتماعی و پدیدۀ طبیعی متناظر با آن را تشریح می‌کند. آن‌چه مشخّص است آن است که در این آیات شریفه، جهت شناخت ابعاد یک پدیدۀ رفتاری یا اجتماعی، به وضوح به کلّیات و جزئیات پدیده‌های طبیعی ارجاع داده شده است.

ردیف	سوره/ آیه	متن آیۀ شریفه و ترجمه	پدیدۀ رفتاری / اجتماعی	پدیدۀ طبیعی
1	بقره / 74	ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ پس با این معجزه باز چنان سخت‌دل شدید، که دل‌هایتان چون سنگ یا سخت‌تر از آن شد، چه آن‌که از پاره‌ای سنگ‌ها نهرها بجوشد و برخی دیگر از سنگ‌ها بشکافد و آب از آن بیرون آید و پاره‌ای از ترس خدا فرود آیند؛ و (ای سنگدلان بترسید که) خدا از کردار شما غافل نیست.	سخت‌دلی (بی‌تفاوتی، تأثیرناپذیری، جفاکاری و بی‌مروّتی) عدّۀ مشخّصی از انسان‌ها	سنگ سخت، جوشیدن آب از دل سنگ، شکافته شدن سنگ، به زمین افتادن سنگ
2	بقره / 261	مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ مَثَل (صدقات‏) كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‌كنند، همانند دانه‏‌اى است كه هفت خوشه بروياند كه در هر خوشه‏‌اى صد دانه باشد؛ و خداوند براى هركس كه بخواهد (آن را) چندبرابر مى‌‏كند، و خداوند گشايشگر داناست‏.	انفاق اموال در راه خدا (صدقه دادن)	دانه‌ای که از آن هفت خوشه می‌روید و در هر خوشه، صد دانه سبز می‌شود.
3	بقره / 264	يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ای اهل ایمان! صدقه‌هایتان را با منّت و آزار باطل نکنید، مانند کسی که مالش را به ریا به مردم انفاق می‌کند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارد، که وصفش مانند سنگ سخت و خارایی است که بر آن [پوششی نازک از] خاک قرار دارد و رگباری تند و درشت به آن برسد و آن سنگ را صاف [و بدون خاک] واگذارد [صدقه ریایی مانند آن خاک است و این ریاکاران] به چیزی از آن‌چه کسب کرده‌اند، دست نمی‌یابند و خدا مردم کافر را هدایت نمی‌کند.	منّت گذاشتن و آزار رساندن پس از اهدای صدقه، ریاکاری، ظاهرسازی و انفاق در عین بی‌ایمانی	سنگ سختی که روی آن خاک نشسته و باران تندی بر آن می‌بارد و آن را می‌شوید.
4	بقره / 265	وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ و مثل کسانی که اموالشان را برای طلب خشنودی خدا و استوار کردن نفوسشان [بر حقایق ایمانی و فضایل اخلاقی] انفاق می‌کنند، مانند بوستانی است در جایی بلند که بارانی تند به آن برسد، در نتیجه میوه‌اش را دوچندان بدهد، و اگر باران تندی به آن نرسد باران ملایمی می‌رسد [و آن برای شادابی و محصول دادنش کافی است] و خدا به آنچه انجام می‌دهید، بیناست.	انفاق اموال برای خشنودی خداوند و استواری نفس	بوستانی که در زمین بلندی باشد و بر آن باران زیاد و به موقع ببارد و حاصلی دوچندان (مورد انتظار) دهد، و اگر باران زیاد نبارد و اندک هم ببارد، باز به ثمر رسد.
5	بقره / 266	أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ آیا یکی از شما دوست دارد که او را بوستانی از درختان خرما و انگور باشد که از زیرِ [درختانِ] آن نهرها جاری است و برای وی در آن بوستان از هرگونه میوه و محصولی باشد، در حالی که پیری به او رسیده و دارای فرزندان ناتوان [و خردسال] است، گردبادی که در آن آتش سوزانی است به آن بوستان برسد و آن را یک‌پارچه بسوزاند؟ [ریا و منّت و آزار به همین صورت انفاق را نابود می‌کند و] این‌گونه خدا آیاتش را برای شما توضیح می‌دهد تا بیندیشید.	منّت گذاشتن و آزار رساندن پس از اهدای صدقه، ریاکاری و ظاهرسازی در انفاق	سوختن باغ آبادی پر از میوه‌های گوناگون و درختان خرما و انگور (با نهرهای جاری زیر درختان) در گردبادی آتشین
6	آل عمران / 117	مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ مثل آن‌چه [آنان] در زندگى اين دنيا [در راه دشمنى با پيامبر] خرج مى‌كنند، همانند بادى است كه در آن سرماى سختى است كه به كشتزار قومى كه بر خود ستم نموده‌اند، بوزد و آن را تباه سازد و خدا به آنان ستم نكرده بلكه آنان خود بر خويشتن ستم كرده‏‌اند.	هزینه کردن در زندگی دنیا در راه دشمنی با پیامبر خدا	وزش باد سرد به کشتراز و خشکاندن محصولات کاشته شده
7	اعراف / 176	وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ و اگر می‌‏خواستيم قدر او را به وسيلۀ آن [آيات] بالا مى‌‏برديم، اما او به زمين [=دنيا] گراييد و از هواى نفس خود پيروى كرد؛ از اين رو داستانش چون داستان سگ است [كه] اگر بر آن حمله‌‏ور شوى، زبان از كام برآورد و اگر آن را رها كنى [باز هم] زبان از كام برآورد. اين مثل آن گروهى است كه آيات ما را تكذيب كردند؛ پس اين داستان را [براى آنان] حكايت كن شايد كه آنان بينديشند.	گرایش به زمین دنیا و پیروی از هوای نفس فردی مشخّص	رفتار سگ: بیرون آوردن زبان در هر دو صورت توجّه و بی‌توجّهی به آن
8	نور / 39	وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ و كسانى كه كفر ورزيدند، كارهايشان چون سرابى در زمينى هموار است كه تشنه آن را آبى مى‌‏پندارد تا چون بدان رسد، آن را چيزى نيابد و خدا را نزد خويش يابد و حسابش را تمام به او دهد و خدا زودشمار است.	کارهای کافران (کُفرورزی)	سرابى در زمينى هموار، كه تشنه آن را آبى مى‌‏پندارد.
9	نور / 40	أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ يا [كارهايشان] مانند تاريكی‌هايى است كه در دريايى ژرف است كه موجى آن را مى ‏پوشاند [و] روى آن موجى [ديگر] است [و] بالاى آن ابرى است؛ تاريكی‌هايى است كه بعضى بر روى بعضى قرار گرفته است و هرگاه [غرقه] دستش را بيرون آورد، به زحمت آن را مى‌بيند و خدا به هركس نورى نداده باشد، او را هيچ نورى نخواهد بود.	کارهای کافران (کُفرورزی)	تاريكی‌هايى در دريايى عمیق، كه موجى آن را مى ‏پوشاند و روى آن موجى ديگر است و بالاى آن ابرى است؛ تاريكی‌هايى است كه بعضى بر روى بعضى قرار گرفته است و هرگاه کسی دستش را آز بيرون آورد، چه بسا آن را نبیند.
10	ابراهیم / 24	أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ آيا نديدى خدا چگونه مثل زده سخنى پاك كه مانند درختى پاك است كه ريشه‌اش استوار و شاخه‌‏اش در آسمان است؟	بیان سخن پاک	درختی پاک که ریشه ثابت و شاخه‌هایش در آسمان است.
11	ابراهیم / 26	وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ و مثل سخنى ناپاك چون درختى ناپاك است كه از روى زمين كنده شده و قرارى ندارد.	بیان سخن ناپاک	درختی ناپاک که روی زمین قرار ندارد.
12	عنکبوت / 41	مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ داستان كسانى كه غير از خدا دوستانى اختيار كرده‌‏اند، همچون عنكبوت است كه خانه‌اى براى خويش ساخته و در حقيقت اگر می‌دانستند سست‌‏ترين خانه‌‏ها همان خانه عنكبوت است.	ولی (یا دوست) اختیار کردن غیر از خداوند	خانۀ عنکبوت که سست‌ترین خانه‌ها است.

علوم طبیعی شاخه‌ای از علوم است که با توصیف، پیش‌بینی و درک پدیده‌های طبیعیِ مبتنی بر شواهد تجربی ناشی از مشاهده و آزمایش، سر و کار دارد و در آن، سازوکارهایی مانند داوری همتا و تکرارپذیری یافته‌ها برای اطمینان از اعتبار اکتشافات‌ علمی استفاده می‌شوند. این علوم، دربردارندۀ فیزیک، شیمی، اخترشناسی، زمین‌شناسی و علوم زیستی (پزشکی و زیست‌شناسی) است.

علم کوششی نظام‌مند است که دانش را به شیوه‌ای قابل آزمایش خلق و سازماندهی می‌کند. ویژگی اصلی علم، روش‌مند بودن آن است و با روش پژوهش علمی حاصل می‌شود. بنابراین روش پژوهش زیربنای دستیابی به علم است. براساس رویکرد علوم طبیعی، تجربه به عنوان منشأ دانش در نظر گرفته شده است. این رویکرد در ادامه به اثبات‌گرایی منجر شده و روش تحقیق علمی از همین نقطه آغاز گردیده است.

روش علمی یا به عبارت دقیق‌تر روش اثبات تجربی یک پدیده، به گستره‌ای از روش‌های تحقیق اشاره دارد که برای بررسی پدیده‌ها، دست یافتن به دانش نوین، یا بازسازی و درهم‌آمیزی دانش‌های پیشین به‌کار می‌رود.

یک روش پژوهش برای این‌که علمی به‌شمار آید، باید بر پایۀ داده‌های مشاهده‌پذیر، تجربی و قابل اندازه‌گیری ساخته شده ‌باشد و از بنیادهای استدلالی روشنی پیروی کند. به بیان دیگر، در روش علمی، داده‌ها از راه مشاهده و آزمایش گردآوری می‌شوند، سپس تدوین (فرمول‌بندی) شده و با فرضیه‌های موجود سنجیده می‌شوند.

با این‌که رویه‌ها در شاخه‌های گوناگون بررسی علمی ناهمسانی‌هایی دارند، ولی شناسه‌های ویژه‌ای وجود دارند که روش علمی را از روش‌های دیگر دانش جدا می‌کنند. پژوهشگران علمی، برای آشکار کردن یک پدیده فرضیه‌هایی را از پیش مشخص می‌کنند، سپس پژوهش‌های تجربی را برای آزمودن این فرضیه‌ها برنامه‌ریزی می‌کنند.

با توجّه به دلالت‌های مطرح شده در آیات قرآن کریم، مطالعۀ علوم طبیعی از طریق روش‌شناسی علمی، نه فقط با هدف کشف جهان مشهود، بلکه با هدف شناخت رفتار انسان‌ها و جوامع، ضروری است. مطابق آیات شریفه، مطالعه و شناخت پدیدۀ طبیعی، جهت شناخت پدیدۀ رفتاری یا اجتماعی، لزوماً کافی برشمرده نشده است امّا حتماً لازم برشمرده شده که پروردگار متعال به آن اشاره نموده است.

به عبارت دیگر، ادّعا نمی‌شود که تمام ابعاد و زوایای یک موضوع پیچیدۀ انسانی یا اجتماعی، تنها با مطالعۀ یک پدیدۀ طبیعی حاصل می‌شود و تناظر یک به یک میان مفاهیم حوزۀ اجتماع و معانی جهان طبیعت وجود دارد؛ بلکه از مطالعۀ آیات مذکور این‌گونه فهم می‌شود که روش‌شناسی علم تجربی، توصیف‌کنندۀ دست‌کم بخشی از پدیده‌های رفتاری و اجتماعی خواهد بود.

اگرچه با شنیدن واژه‌های «آزمایش»، «آزمایشگاه» و «تحقیق آزمایشی»، آن‌چه ناخودآگاه به ذهن متبادر می‌گردد، مطالعات علوم طبیعی است، امّا با توجّه به آن‌چه از نظر گذشت، روش‌های آزمایشی و مطالعات آزمایشگاهی، یکی از مهم‌ترین روش‌های پژوهش در حوزۀ علوم رفتاری و اجتماعی است.

اکثر فیزیک‌دانان، شیمی‌دانان و زیست‌شناسان، و البتّه بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی، روش‌های آزمایشی را یکی از ویژگی‌های بنیادین تحقیقات علمی می‌دانند.

شناخت پدیده‌های طبیعی، از طریق روش‌های علمی تجربی و آزمایشی امکان‌پذیر می‌گردد؛ بنابراین جهت کسب شناخت تطبیقی پدیده‌های رفتاری و اجتماعی مشابه، توسعۀ پژوهش‌های آزمایشی در حوزۀ علوم رفتاری و علوم اجتماعی ضروری است.

منابع:

• قرآن کریم.
• دانایی‌فرد، حسن (1395). روش‌شناسی مطالعات دلالت‌پژوهی در علوم اجتماعی و انسانی: بنیان‌ها، تعاریف، اهمیت، رویکردها و مراحل اجرا. روش‌شناسی علوم انسانی. 22(86)، 39-71.